Distantzia
1,5 km
Iraupena
≈ 30 min
Desnibela
≈ 40 m
Zailtasuna
Erraza
Lehenengo zatian, herrietatik gertu ikus ditzakegun animaliei erreparatuko diegu, etxeetatik gertu hegan edo inguruko zelai berdeetan

Enara arrunta hegazti intsektujale delikatua, arina eta aerodinamikoa da, beltza, goiko aldean isla urdin metalikoak ditu eta beheko aldean krema zuriak. Bekokia eta ezarria gorriak ditu eta lepoko beltza. Bere buztan luze eta urkilatuak erraz ezagutzeko moduko itxura ematen dio bere siluetari.
Hegaldi arina, azkarra eta akrobatikoa du, eta enara arruntak beheko geruzak hartzen ditu aireko espazioan, hegazkinen eta sorginen azpitik.
Udaberrian eta udan bisitatzen gaitu, udazkenean Saharaz hegoaldeko Afrikaraino migratuz. Beren buztinezko habiak, katilu itxurakoak, etxeetako teilatuetako habe eta irtenguneetan eraikitzen dituzte, eta ohikoa da ukuiluetan ikustea. Gero eta zailagoa dute habiak egiteko lekuak aurkitzea, ohiko ukuiluak desagertzen doazelako eta babestutako eta irekitako lekuak oso txikiak direlako. Herriekiko duten hurbiltasunagatik, herri-kulturaren parte dira, eta bere etorrera udaberriaren iragarpentzat hartzen da, nahiz eta klima-aldaketaren ondorioz gero eta goizagoa den itzulera hori.

Sorbeltza hiruretan handiena da, sega formako hego estu eta luzeak ditu eta isats laburra. Tonu iluneko kolore uniformea du, ia beltza, eztarrian izan ezik, argiagoa baita.
Intsektu hegalariak (euliak eta eltxoak, adibidez) kontrolatzen laguntzen duen hegazti intsektujalea da. Arrakaletan eta etxeetako hutsuneetan habia egiten du, teilatuetako teilen eta teilatu-hegalen azpian sartzea erraza da. Udako espezie migratzaile bat da, distantzia luzeak egiten dituena, enarak eta enara azpizuriak bezala.
Aireko bizitzara erabat egokitu diren hegaztiak dira sorbeltzak. Bere bizi-ziklo osoa hegaldian pasatu dezakete, habia egitea izan ezik, eta lo ere hegan egin dezake. Beraz, gehienetan airean ikusiko ditugu eta, oro har, taldean.
Enararen antzeko hegaztia da enara azpizuria, baina gorputz gizenagoa du, isatsa laburragoa eta sabelalde osoa, eztarria barne, zuria. Nabaria da enaretatik eta sorbeltzetatik argi eta garbi bereizten duen bizkarraren behealdean (uzki-gaina) duen orban zuria.
Habiak buztinarekin egiten ditu, katilu itxiaren formarekin, sarrerako eta irteerako zuloa izan ezik, eta hirietan bizi da arrakasta handiz, teilatu altuenen babespean. Oso espezie taldekoia da eta habia-koloniak egiten ditu.
Hegazti migratzailea da, eta uda garaia gure lurraldean pasatzen du. Gure zeruari bizia emateaz gain, txori txiki honek zeregin erabakigarria ere egiten du intsektuen kontrolean. Eltxoek eta beste intsektu hegalari batzuek osatzen dute, batez ere, haien dieta, eta gure eremuak izurririk gabe mantentzen laguntzen dute.
Orkatza Europako zerbidorik txikiena da. Udan ilaje arre gorrixka du eta neguan arre grisaxka. Espezie honen ezaugarri bereizgarrietako bat uzkiko ezkutu zuria da, baita ezpain zuriekin kontrastatzen duen mutur beltza ere.
Espezie honek zuhaitz askoko baso-eremuak nahiago baditu ere, babesa eta janaria ematen diotelako, ez da arraroa larreetan ikustea. Entzutean direnean erraza da txakur batekin nahastea, animalia honek ere zaunka egiten baitu, alarma-seinale bat botatzeko edo argose daudelako.
Orkatzaren oinatzaren ohiko arrastoa bi marka luzanga eta estu dira, oreinaren antzekoak, baina txikiagoak. Gorotzak pilatxotan agertu ohi dira bazkatzen egon diren lekuetan, eta tanta zabalaren itxura izan ohi dute, horiek ere oreinaren antzekoak, baina txikiagoak.

Pirinioetako jatorrizko behi-arraza da. Batez ere haragitarako erabiltzen da. Gaur egun, hedatzen ari den arraza da, baina duela 150 urte desagertzeko arriskuan egon zen. Sabela argiagoa du, errubi-krema kolorekoa da, lira-formako adar handiak ditu eta nahiko gorpuzkera du.

Auritz-Burgueten jatorria duen zaldi-arraza da. Arraza nahiko modernoa da, eta Nafarroako jakak eta Frantziako zaldiak (Bretoikoa, adibidez) gurutzatzen direnean sortzen da. Batez ere haragitarako erabiltzen da. Ale handiak dira (600-750 kg) eta gaztaina- edo kanela-koloreko ilajea dute.
Zalantzarik gabe, gure zeruetako siluetarik deigarrienetako eta adierazgarrienetako bat. Miru gorria harrapari arrunta da Nafarroan, tamaina ertainekoa, lumaje ikusgarria duena, eta tonu gorrixkak ditu nagusi, batez ere sabelean.
Basoko hegaztia da, eta ehizarako eremu irekiak ere bilatzen ditu. Hegaldian ikustea da ohikoena, planeatzen, eta une horretantxe da nahastezina, buztan urkilatuari esker (arrain-buztana), hain bereizgarria den silueta hori ematen baitio. Xirula-antzeko miau baten antzeko kantua du, eta horrek hautematea ere errazten du.
Animalia txikiz elikatzen da, hala nola, mikrougaztunez, anfibioez, narrastiez eta intsektuez. Sarritan, saiak laguntzen ditu sarraskiaz elikatzeko.
Neguan, Europako iparraldetik, norbanako askok migratzen dute penintsulara, eta garai horretan, eguna amaitzean, miru errealak lo-leku oso okupatuetan biltzen dira.
Gure baso eta zuhaitzetako biztanle honek orban gorrixka bat du aurpegi eta bularrean, eta izena emateaz gain, erraz ezagutzeko moduko itxura ematen dio. Txori txiki hau, zuhaixka eta behe-adarretan pausatuta egon ohi da, eta bertatik janaria bilatzen du lurrean. Orduan konfiantza handiagoa izaten dute eta errazago ikusten dira. Intsektujalea da batez ere, baina neguan basafruituekin osatzen du bere dieta.
Behin eta berriz botatzen du apeu lehor bat (tak). Maiz errepikatzen du apeu hori, eta identifikatzen lagunduko digu. Kantua landuagoa eta melodiatsuagoa da. Egun osoan zehar deitzen du apeuz eta abesten du, baina bereziki goizean oso goiz, egunsentia baino lehen, bere lurraldea defendatzeko.

Gorputzaren tonu horiak erraz bereizten duen hegazti txikia da. Burua eta bularra beltzak ditu, eta masailak zuriak. Udan intsektu txikiez elikatzen da eta udazkenetik aurrera bere dieta basoko fruituekin osatzen du.
Basoetako hegaztia da, oso aktiboa; oro har, zuhaixken edo zuhaitzen adarrez adar saltoka ikusiko dugu, bere kantu bereizgarriarekin batera (txi-txi pam).

Kolore deigarriko lumajea duen hegazti txikia. Bular horia du, marra beltz fin batek zeharkatzen du, eta bere hegalak eta burua urdinak dira.
Oso hegazti familiarra da, adarrez adar basoan mugitzen diren talde txikietan bizi dena.
Txori hau oso zaratatsua da. Askotan, txio laburrez osatutako ahapaldi bat azkar errepikatzen du, “barre” batekin amaitua (tit-tit-tit txuuarr), eta gainera, ondoren klaskadak joan daitezke. Kanturik arruntena tiit-tiit tutu… oso zorrotza da eta dardara anitzekin jarraitzen du.
Tamaina ertaineko hegaztia da, eta lumaje ikusgarria du, okiletan ohikoa dena. Luma gehienak beltzak eta zuriak dira, baina kolore gorri biziko bi orban ditu, buruan (arren kasuan) eta uzki-aldean.
Zuhaitzen enborrean gora ikus daiteke, gure buruen gainetik. Baina horiek hautemateko modurik errazena entzumena da, dela haien kantua entzutean (irrintzi baten antzekoa), dela enborrak zulatzean, zuhaitzen azalaren azpian janaria bilatzeko edo habiak egiteko egiten duen soinua entzutean.
Ugaztun atsegin hau karraskarien ordenakoa da. Ilaje gorrixka eta isats luze eta iletsua ditu, eta itxura berezia ematen diote.
Eskarmentu handiko eskalatzaileak dira, eta janari bila jaisten dira lurrera: fruitu lehorrak, haziak, sustraiak eta hostoak. Abilezia honek, eguneko animaliak izatearekin batera, gure lurraldeko zuhaitzetan animalia ikusgarria izatea eragiten dute.
Zuhaitzetan ikusi ohi diren arren, lurrean aurkitu ohi dira haien arrastoak, batez ere haien dietaren hondarrak. Hauen artean, espezie desberdinetako konifero-haziak nabarmentzen dira, bere dietaren zati garrantzitsuena osatzen dutenak, habietatik hartzen dituzten hegazti txikien arrautzak ere gustatzen zaizkie.
Espezie honen kasuan, aztarnak zein gorotzak ikustea zaila da.